موضوع : گند زداها و ضد عفوني كننده ها

مقدمه :

بعضي از عوامل شيميايي و فيزيكي مي توانند باكتري ها را كشته يا حداقل از تكثير آن ها جلوگيري كنند . موادي كه باكتري ها را مي كشند باكتريسيدال ( Bactericidal agent ) مي گويند و موادي كه از تكثير باكتري ها جلوگيري مي كنند باكترايواستاتيك ( Bacterio Static agent )  ناميده مي شود .

تعريف گندزدايي :

نابودي اشكال رويشي بالقوه خطرناك و ارگانيسم هاي بيماري زا بر روي اشياء بي جان را گندزدايي مي گويند . يك عامل گندزا الزاماً سبب استريل شدن شي نمي گردد و نمي تواند با اطمينان كافي كليه ميكروب ها را نابود كند ، بلكه هدف از گندزدايي به حداقل رساندن خطر عفونت و يا فساد محصولات است .

تعريف ضد عفوني :

جلوگيري از عفونت ها با استفاده از عوامل ضد عفوني كننده بر روي بافت زنده را ضد عفوني مي گويند كه باعث تخريب ، مهار و يا ممانعت از رشد عوامل بيماري زا مي گردد .

انواع گندزداها :

الف ـ  فيزيكي

ب ـ  شيميايي

الف ـ عوامل فيزيكي :

حرارت : حرارت را به اشكال مختلف ( سوزاندن ، جوشاندن ، حرارت متناوب ، بخار آب همراه با فشار و حرارت خشك ) مصرف مي كنند .

-        سوزاندن : موثرترين راه است ولي در عمل كاربرد آن بسيار محدود است .

-        جوشاندن : روش مطلوبي است در صورتي كه بدانيم باكتري هاي توليد كننده اسپور ( مقاوم ترين جسم زنده به حرارت ، خشكي و مواد سمي ) مشكل مهمي به شمار نمي روند .

-        حرارت متناوب : اين روش را وقتي به كار مي برند كه حرارت بيش از 100 را نتوان مصرف كرد . موادي را كه مي خواهند استريل كنند به مدت نيم ساعت در آب جوش ( يا مدت بيشتر و حرارت كمتر ) در سه روز متوالي حرارت مي دهند .

بخار آب همراه با فشار : معمولي ترين وسيله براي استريل كردن مواد مقاوم به حرارت ، اتوكلاو است . اين وسيله يا بخار اشباع تحت فشار عمل استرليزاسيون را انجام مي دهد .

حرارت خشك : حرارت خشك در دستگاهي به نام كوره پاستور ( Four Pasteur ) صورت مي گيرد . استريل كردن با حرارت خشك نسبت به حرارت مرطوب زمان بيشتري احتياج دارد . دما و زمان مورد استفاده حرارت خشك به شرح زير است :

استفاده از سرما : فعاليت باكتري ها شديداً در سرما كاهش پيدا مي كند و اگر درجه حرارت به زير صفر تنزل كند ، فعاليت باكتري ها تقريباً‌ نزديك صفر مي رسند .

نگهداري اغذيه در يخچال و يا يخ زدن آن ها از روش هاي شناخته شده و مرسوم نگهداري مواد خوراكي است .

خشك كردن : خشك كردن اثر كشنده بر سلول ها دارد  . باكتري ها نسبت به عمل خشك كردن حساسيت متفاوت دارند  مثلاً : باسيل سل مقاوم است در حالي كه ويبريو ( باكتري هاي خميده ) خيلي حساس است .

پاليدن : حذف ميكروارگانيسم از مايعات را پاليدن مي گويند ، از پاليدن در صنعت و در آزمايشگاه استفاده مي شود .

صافي ها انواع مختلف دارند . اثر آن ها به اندازه منافذ ، جنس صافي و ساير فاكتورها بستگي دارد .

پرتودهي يا اشعه دادن :  پرتو دهي شامل دو دسته است :

الف) اشعه يونيزه كننده : برخي پرتوها به قدري پر انرژي هستند كه سبب مي شوند مولكول هاي فعال بيولوژي الكترون خود را از دست بدهند ، اين عمل موجب يونيزه شدن مولكول ها و غير فعال شدن آن ها مي شود .

اشعه يونيزه كننده عامل استريل كننده بسيار مؤثري است كه مي توانيد به طور عمقي به داخل اشياء نفوذ كند .

گروههاي مهم عوامل شيميايي ضد ميكروبي :

1-      آلدئيدها  مثل فرمالدئيد

2-    استرليز كننده هاي شيميايي گازي شكل مثل اكسيد اتيلين ETO

3-   اسيدها  مثل اسيد استيك و اسيد كلريدريك

4-     الكل ها

5-    فنول و مشتقات آن ( فنول ، دتول ، هگزاكلروفن ، كلرزول ، كلرهگزيدين )

6-    قلياها                    بيكربنات سديم ، آهك

7-   اكسيد كننده ها                  آب اكسيژنه

8-   هالوژن ها                 تركيبات يد دار ، كلردار   

9-    فلزات سنگين                    مانند جيوه

10-   سورفاكتانت ها ( عوامل فعال سطحي يا دتر جنت ها )

كاتيوني                    ساولن و ...

آنيوني                      صابون ها

غير يوني                     مشتقات سولفات در مايع ظرفشويي و پاك كننده و پودر لباسشويي

آمفوتريك                    سورفاكتان هاي اصلي و شامپو فرش ، شامپو بچه

حال تعدادي از مواد شيميايي ضد ميكروب را شرح مي دهيم :

وايتكس :

جز تركيبات كلردار مي باشد كه بر روي انواع باكتري هاي G^- و⁺ G  ، اسپوردار تاثير دارد . در حضور تركيبات آلي غير فعال شده و تجزيه مي گردد . در محيط قليايي و اسيد گاز Cl₂ متصاعد مي كند .

اتيل الكل :

از پرمصرف ترين گندزداها و ضد عفوني كننده ها مي باشد و قادر به از بين بردن باكتري هاي           G^- و⁺ G  هستند ، جهت ضد عفوني كردن پوست و نسج سالم استفاده مي شود .

بتادين :

يكي از بهترين تركيبات يد و فور مي باشد . يك ضد عفوني موضعي است ، كه اثر كشنده بر باكتري ها  ؛ اسپورها ، قارچ و ويروس دارد . بتادين سبز جهت ضد عفوني پوست و زخم ها ، بتادين قهوه اي جهت اسكراب استفاده مي شود .

اسيد استيك :

جزء اسيدهاي آلي مي باشد كه قبل از عمل جراحي جهت ضد عفوني پوست و در زمان اپيدمي عفونت هاي بيمارستاني استفاده مي شود .

نكته : اسيد استيك در محيط هاي با تركيبات كلردار استفاده نشود زيرا گاز كلر متصاد مي شود  وروي فلزات اثر خورندگي ايجاد مي نمايد .

دكونكس :

1- دكونكس 53 پلاس : جهت ضد عفوني ابزار جراحي و دندانپزشكي ، وسايل مراقبت از بيماران ، انواع اندوسكوپ استفاده مي شود و همچنين موثر بر ويروس ها به خصوص HIV است و چون فاقد آلدئيد و فنل مي باشد آسيبي به ابزار نمي رساند و از خاصيت پاك كنندگي فوق العاده اي برخوردار است . پيش از قراردادن ابزار داخل اين محلول مي بايستي قطعات آن ها را از هم  جدا كرد و هم چنين ابزارها به طور كامل در محلول قرار گيرند تا از ايجاد حباب هاي هوا جلوگيري شود . سپس ابزار را بايد كاملاً آبكشي نمود .

2- دكونكس سولارسيت  :  از اين فرآورده ها مي توان به منظور ضد عفوني و پاكسازي سطوح تجهيزات الكترونيكي كه حساس به مواد ضد عفوني كننده محلول در آب هستند استفاده نمود . محلول سريعاً‌ اثر مي كند به طور ي كه فعاليت ويروس هاي HIV را تنها در يك دقيقه خنثي مي كند . قارچ ها و باكتري ها دو دقيقه پس از قرار گرفتن در مجاورت اين محلول از بين مي روند .